هواشناسی

<<<<<     بــرای مشاهده وضعیت آب و هوا بــه انتهای همین صفحه مراجعه نمائید     >>>>>

هواشناسی

هواشناسی

هواشناسی از دانش‌های کاربردی علم فیزیک است.

ریشه لغوی

یونانیان واژه متیورولوگیا را؛ برگرفته از کلمه «متیوروس»؛ بــه معنی اشیای معلق در آزمایشهای مربوط بــه هوا؛ بــه اضافه «لوگوس» کــه بــه خطابه یــا درس ترجمه شده‌است؛ بــرای ایــن علم بکار برده‌اند. لیکن؛ امروزه مطالعه جو زمین چنان بــه رشته‌های تخصصی تقسیم شده‌است کــه واژه فراگیر متئورولوژی (هواشناسی) کــه از یونانیان باستان بر جای مانده‌است؛ هیچ‌کس را ارضا نمی‌کند. از اینرو؛ بــرای مطالعه بخشی از جو کــه در آن یونش و گسست مهم اســت و روی هم رفته بالاتر از ارتفاع حدود ۳۵Km قرار دارد؛ واژه آیرونومی (نزدیک جو بالا) را بکار می‌برند؛ در حالی کــه برخی؛ بــه عــنــوان نامی فراگیر؛ علم (یا علوم) جو را می‌پسندند.

دانشمند ایرانی سده پنجم هجری؛ ابوحاتم اسماعیل اسفزاری خراسانی بــرای نخستین بار در جهان پدیده‌های جوی و هواشناسی را بــه زبان فارسی در کتاب خود بــه نام آثار علوی گردآوری نموده است.

مطالعه و پژوهش دربارهٔ تمامی جنبه‌های جو زمین کــه بطور تفصیلی از سطح زمین تــا سطح بالایی جو را در بر می‌گیرد؛ امروزه تحت عــنــوان علوم جوی نامیده می‌شود. واژه قدیمی و مصطلحتر هواشناسی مطالعه سطوح پایانی جو را؛ کــه دارای تغییرات دائمی است؛ شامل می‌شود. بشر از ابتدای خلقت بــه دلیل تماس نزدیک بــا طبیعت و مشاهده عینی پدیده‌های جوی همواره نسبت بــه کشف ایــن پدیده‌ها کنجکاوی نشان داده‌است. اولین تجربه عینی پدیده‌های جوی شاید مشاهده رعد و برق و آتش گرفتن جنگلها بوده کــه بعدها بــه کشف آتش منجر شده‌است. همچنین اولین کوشش انسان بــرای تهیه غذا و کشاورزی نــیــز همراه بــا دیده بانی هوا بوده‌است.

هواشناسی شاخه‌ای تخصصی از فیزیک پیشرفته‌است کــه از ابزارهای ریاضی پیچیده‌ای بهره می‌گیرد و بر هــمــه علوم فیزیک تکیه‌ای استوار دارد. هواشناسی بیش از هــمــه بــا نظریه تابش الکترومغناطیسی؛ ترمودینامیک؛ مکانیک کلاسیک؛ فیزیک شاره‌ها؛ شیمی فیزیک و نظریه لایه مرزی سر و کار دارد. اگــر جو زیرین نــیــز در آن گنجانده شود؛ فیزیک خورشید؛ طیف شناسی؛ فیزیک پلاسما؛ یونش؛ فیزیک ذرات بنیادی؛ پدیده‌های اشعه ایکس؛ نور شناخت؛ فیزیک پرتوی کیهانی؛ پدیده‌های برانگیزش؛ الکترودینامیک؛ مگنتوهیدرودینامیک؛ انتشار رادیویی و سایر فرایندهای مربوطه را نــیــز بــایــد فرا گرفت.

تفاوت‌های هواشناسی و اقلیم‌شناسی (آب وهواشناسی)

اگر چــه موضوع مطالعه هوا شناسی و اقلیم‌شناسی؛ اتمسفر (هواسپهر) است؛ ولــی هــر کدام بــا نگرشی متفاوت آن را بررسی می‌کنند :

هوا شناسی؛ هوا را و اقلیم‌شناسی؛ آب و هوا را شناسایی و تبیین می‌کند.

هوا شناسی وضعیت جوی را بــه طور عام و بــرای یک لحظه بررسی می‌کند؛ اما؛ آب و هواشناسی تیپ هوای غالب یک مکان معین را در دوره طولانی مطالعه و تفاوت‌های آب و هوایی مکان‌ها را کشف می‌کند.

هدف هوا شناسی شناخت مطلق و عام اتمسفر و تغییرات آن (هوا) است؛ ولــی در آب و هواشناسی سعی می‌شود بــا شناخت آب و هوای هــر منطقه؛ تأثیرهای آب و هوایی آن بر روی فعالیت‌های انسانی مشخص شود.

هواشناس وضع هوا را در کوتاه مدت پیش‌بینی می‌کند؛ اما؛ آب و هواشناس براساس عوامل به‌وجود آورنده آب و هوا؛ پدید آمدن آب و هوای خاصی را در مکانی خاص و بــا توجه بــه تأثیر آن در زندگی انسان‌ها؛ پیش بینی می‌کند.

ابزار شناسایی و توجیه هواشناس؛ اصول و قوانین و مدل‌های فیزیکی و دینامیکی است. امــا ابزار آب و هواشناس؛ علاوه بر اصول علم هواشناسی؛ اصول و مفاهیم جغرافیایی نــیــز هست.

تاریخچه

اولین بار ادموند هالی بــه سال ۱۶۸۸ اسنادی را در زمینه پدیده‌های جوی و نقشه‌های مربوطه بــه بادهای متواتر در سطح اقیانوسها؛ بــرای بخشی از سطح زمین منتشر می‌کند و در سال ۱۸۴۰ هوری نقشه بادهای اقیانوسها را ترسیم و توان و جهت وزش آنها را مشخص می‌سازد و بدین ترتیب در رفع نیاز دریانوردی گامی برداشته می‌شود.

نخستین اندیشمندی کــه رویدادهای هواشناسی را مدون و طبقه‌بندی نمود و او را باید؛ به‌حق؛ پدر دانش هواشناسی نامید؛ دانشمند ایرانی سده پنجم هجری؛ ابوحاتم اسماعیل اسفزاری خراسانی اســت کــه بــرای نخستین بار در جهان پدیده‌های جوی و هواشناسی را بــه زبان فارسی در کتاب خود بــه نام آثار علوی (به معنای واژه Meteorology)؛ گردآوری نموده است.

سیر تحولی و رشد

در اواخر قرن نوزدهم مطالعات جوشناسی در سطح زمین بویژه در زمینه اندازه‌گیری بارانها توسعه پیدا می‌کند و از سال ۱۹۱۶ مطالعه پدیده‌های جوی در زمینه پیش‌بینی هوا شکل می‌یابد و ایــن بررسیها بر مبنای ویژگیهای سیستماتیک صورت می‌گیرد. در سالهای بعد؛ توسعه هوانوردی پیش بینیهای دقیقتری را در وسعت گسترده‌ای ایجاب می‌کند و آگاهی هوانوردان از حالات احتمالی آزمایشهای مربوط بــه هوا در ناحیه معین و بــرای یک لحظه از زمان الزامی می‌نماید و بــه منظور رفع همین نیاز هست کــه در پاره‌ای از نقاط دنیا سازمانهای هواشناسی بوجود می‌آید.

به تدریج بــه موازات توسعه شناساییهای علمی؛ بــرای بهره‌گیری منطقی از منابع اقتصادی زمین بــه آگاهیهای بیشتری از پدیده‌های جوی احساس نــیــز می‌شود؛ بــه گونه‌ای کــه بــرای شناخت قدرت هیدرولیکی ناهمواریها و «نفت سفید» کوهستانها بــه عــنــوان منبع زایش آبها؛ تعیین حجم متوسط آب رودخانه‌ها در رابطه بــا نوسان میزان بارندگی سالانه حوضه‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین پیشرفت علم کشاورزی بــه منظور کاشت و برداشت محصولات کشاورزی؛ مهندسین زراعی را بــه کسب اطلاعاتی در زمینه آب و هواشناسی وامی‌دارد و همین نیاز بــه عــنــوان انگیزه دیگری در پیشرفت تحقیقات کلیماتولوژی مؤثر می‌افتد.

هواشناسی در ایران

هوا شناسی بــه مفهوم امروزی علمی نوپا در کشور ایران است. اولین اطلاعات هوا شناسی در ایران مربوط بــه ایستگاه‌هایی در سفارت خانه‌های کشورهای اروپاییی بوده است. بــا توجه بــه نیازهای روزافزون امور هواپیمایی و کشاورزی و ابشناسی ساختارهای جدید ایستگاه‌های هواشناسی در اوایل دهه سی شمسی در ایران ایجاد شــد کــه از جمله آنها ایستگاهای جمع‌آوری اطلاعات هواشناسی زیر نظر بنگاه توسعه کشاورزی ان دوران می‌باشد. بعدها سازمان هواشناسی بعنوان قسمتی از وزارت جنگ بــه کار جمع‌آوری و ارائه خدمات هواشناسی می‌پرداخت و بعد از انقلاب سال۱۳۵۷ زیر نظر وزارت راه و ترابری قرار گرفت. دکتر گنجی و محمود حسابی از پیش کسوتان هواشناسی ایران هستند. همچنین مهدی بازرگان نــیــز تالیفاتی در زمینه هوا شناسی دارند. دانشمندان بزرگ ایرانی در کتابهای خود بــه موضوع هواشناسی پرداخته‌اند. ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه؛ ابوعلی سینا در کتاب دانشنامه علائی بخش طبیعیات؛ اسفزاری خراسانی در کتاب آثار علوی؛ شهمردان بن ابالخیر رازی در نزهت نامه علائی.

وضعیت هوا