زندگی نامه خیام

زندگی نامه خیام

مجموعه: uncategorized
  • زندگی نامه خیام
  •  

     

    زندگی نامه خیام,زندگی نامه خیام نیشابوری,بیوگرافی خیام,بیوگرافی خیام نیشابوری,زندگی خیام,زندگی خیام نیشابوری

    زندگی نامه خیام …

     

    زندگی نامه خیام

     

    غیاث الدین ابوالفتح؛ عمر بن ابراهیم خیام (خیامی) در سال 439 هجری (1048 میلادی) در شهر نیشابور و در زمانی بــه دنیا آمد کــه ترکان سلجوقی بر خراسان؛ ناحیه ای وسیع در شرق ایران؛ تسلط داشتند. وی در زادگاه خویش بــه آموختن علم پرداخت و نزد عالمان و استادان برجسته آن شهر از جمله امام موفق نیشابوری علوم زمانه خویش را فراگرفت و چنانکه گفته اند بسیار جوان بود کــه در فلسفه و ریاضیات تبحر یافت. خیام در سال 461 هجری بــه قصد سمرقند؛ نیشابور را ترک کــرد و در آنجا تحت حمایت ابوطاهر عبدالرحمن بن احمد , قاضی القضات سمرقند اثربرجسته خودرادر جبرتألیف کرد.

    خیام ســپــس بــه اصفهان رفت و مدت 18 سال در آنجا اقامت گزید و بــا حمایت ملک شاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک؛ بــه همراه جمعی از دانشمندان و ریاضیدانان معروف زمانه خود؛ در رصد خانه ای کــه بــه دستور ملکشاه تأسیس شده بود؛ بــه انــجـام تحقیقات نجومی پرداخت. حاصل ایــن تحقیقات اصلاح تقویم رایج در آن زمان و تنظیم تقویم جلالی (لقب سلطان ملکشاه سلجوقی) بود.

    در تقویم جلالی؛ سال شمسی تقریباً برابر بــا 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 45 ثانیه است. سال دوازده ماه دارد 6 ماه نخست هــر ماه 31 روز و 5 ماه بعد هــر ماه 30 روز و ماه آخر 29 روز اســت هــر چهارسال؛ یکسال را کبیسه می خوانند کــه ماه آخر آن 30 روز اســت و آن سال 366 روز اســت هــر چهار سال؛ یکسال را کبیسه می خوانند کــه ماه آخر آن 30 روز اســت و آن سال 366 روز می شــود در تقویم جلالی هــر پنج هزار سال یک روز اختلاف زمان وجود دارد در صورتیکه در تقویم گریگوری هــر ده هزار سال سه روز اشتباه دارد.

    بعد از کشته شدن نظام الملک و ســپــس ملکشاه؛ در میان فرزندان ملکشاه بر سر تصاحب سلطنت اختلاف افتاد.

    به دلیل آشوب ها و درگیری های ناشی از ایــن امر؛ مسائل علمی و فرهنگی کــه قبلا از اهمیت خاصی برخوردار بود بــه فراموشی سپرده شد. عدم توجه بــه امور علمی و دانشمندان و رصدخانه؛ خیام را بر آن داشت کــه اصفهان را بــه قصد خراسان ترک کند. وی باقی عمر خویش را در شهرهای مهم خراسان بــه ویژه نیشابور و مرو کــه پایتخت فرمانروائی سنجر (پسر سوم ملکشاه) بود؛ گذراند. در آن زمان مرو یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی دنیا بــه شمار می رفت و دانشمندان زیادی در آن حضور داشتند. بیشتر کارهای علمی خیام پــس از مراجعت از اصفهان در ایــن شهر جامه عمل بــه خود گرفت.

    دستاوردهای علمی خیام بــرای جامعه بشری متعدد و بسیار درخور توجه بوده است. وی بــرای نخستین بار در تاریخ ریاضی بــه نحو تحسین برانگیزی معادله های درجه اول تــا سوم را دسته بندی کرد؛ و ســپــس بــا استفاده از ترسیمات هندسی مبتنی بر مقاطع مخروطی توانست بــرای تمامی آنها راه حلی کلی ارائه کند.

    وی بــرای معادله های درجه دوم هم از راه حلی هندسی و هم از راه حل عددی استفاده کرد؛ امــا بــرای معادلات درجه سوم تنها ترسیمات هندسی را بــه کار برد؛ و بدین ترتیب توانست بــرای اغلب آنها راه حلی بیابد و در مواردی امکان وجود دو جواب را بررسی کند. اشکال کار در ایــن بود کــه بــه دلیل تعریف نشدن اعداد منفی در آن زمان؛ خیام بــه جوابهای منفی معادله توجه نمی کــرد و بــه سادگی از کنار امکان وجود سه جواب بــرای معادله درجه سوم رد می شد. بــا ایــن هــمــه تقریبا چهار قرن قبل از دکارت توانست بــه یکی از مهمترین دستاوردهای بشری در تاریخ جبر بـلـکـه علوم دست یابد و راه حلی را کــه دکارت بعدها (به صورت کاملتر) بیان کرد؛ پیش نهد.

    خیام همچنین توانست بــا موفقیت تعریف عدد را بــه عــنــوان کمیتی پیوسته بــه دست دهد و در واقع بــرای نخستین بار عدد مثبت حقیقی را تعریف کــنــد و سرانجام بــه ایــن حکم برسد کــه هیچ کمیتی؛ مرکب از جزء های تقسیم ناپذیر نـیـسـت و از نظر ریاضی؛ می توان هــر مقداری را بــه بی نهایت بخش تقسیم کرد. همچنین خیام ضمن جستجوی راهی بــرای اثبات “اصل توازی” (اصل پنجم مقاله اول اصول اقلیدس) در کتاب شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس (شرح اصول مشکل آفرین کتاب اقلیدس)؛ مبتکر مفهوم عمیقی در هندسه شد. در تلاش بــرای اثبات ایــن اصل؛ خیام گزاره هایی را بیان کــرد کــه کاملا مطابق گزاره هایی بود کــه چند قرن بعد توسط والیس و ساکری ریاضیدانان اروپایی بیان شــد و راه را بــرای ظهور هندسه های نااقلیدسی در قرن نوزدهم هموار کرد. بسیاری را عقیده بر ایــن اســت کــه مثلث حسابی پاسکال را بــایــد مثلث حسابی خیام نامید و برخی پا را از ایــن هم فراتر گذاشتند و معتقدند؛ دو جمله ای نیوتن را بــایــد دو جمله ای خیام نامید. البته گفته می شودبیشتر از ایــن دستور نیوتن و قانون تشکیل ضریب بسط دو جمله ای را چــه جمشید کاشانی و چــه نصیرالدین توسی ضمن بررسی قانون های مربوط بــه ریشه گرفتن از عددها آورده اند.

    استعداد شگرف خیام سبب شــد کــه وی در زمینه های دیگری از دانش بشری نــیــز دستاوردهایی داشته باشد. از وی رساله های کوتاهی در زمینه هایی چــون مکانیک؛ هیدرواستاتیک؛ هواشناسی؛ نظریه موسیقی و غیره نــیــز بر جای مانده است. اخیراً نــیــز تحقیقاتی در مورد فعالیت خیام در زمینه هندسه تزئینی انــجـام شده اســت کــه ارتباط او را بــا ساخت گنبد شمالی مسجد جامع اصفهان تأئید می کند.

    تاریخ نگاران و دانشمندان هم عصر خیام و کسانی کــه پــس از او آمدند جملگی بر استادی وی در فلسفه اذعان داشته اند؛ تــا آنجا کــه گاه وی را حکیم دوران و ابن سینای زمان شمرده اند. آثار فلسفی موجود خیام بــه چند رساله کوتاه امــا عمیق و پربار محدود می شود. آخرین رساله فلسفی خیام مبین گرایش های عرفانی اوست.

    اما گذشته از هــمــه اینها؛ بیشترین شهرت خیام در طی دو قرن اخیر در جهان بــه دلیل رباعیات اوست کــه نخستین بار توسط فیتزجرالد بــه انگلیسی ترجمه و در دسترس جهانیان قرار گرفت و نام او را در ردیف چهار شاعر بزرگ جهان یعنی هومر؛ شکسپیر؛ دانته و گوته قرار داد. رباعیات خیام بــه دلیل ترجمه بسیار آزاد (و گاه اشتباه) از شعر او موجب سوء تعبیرهای بعضاً غیر قابل قبولی از شخصیت وی شده است. ایــن رباعیات بحث و اختلاف نظر میان تحلیلگران اندیشه خیام را شدت بخشیده است. برخی بــرای بیان اندیشه او تنها بــه ظاهر رباعیات او بسنده می کنند؛ در حالی کــه برخی دیگر بر ایــن اعتقادند کــه اندیشه های واقعی خیام عمیق تر از آن اســت کــه صرفا بــا تفسیر ظاهری شعر او قابل بیان باشد. خیام پــس از عمری پربار سرانجام در سال 517 هجری (طبق گفته اغلب منابع) در موطن خویش نیشابور درگذشت و بــا مرگ او یکی از درخشان ترین صفحات تاریخ اندیشه در ایران بسته شد.

    آثار

    خیام آثار علمی و ادبی بسیار تالیف نمود کــه معروفترین آنها هفده رساله و کتاب اســت بشرح زیر:

    ۱- رساله فی براهین‌الجبر و المقابله بــه زبان عربی؛ در جبر و مقابله کــه فوق العاده معروف اســت و بوسیله دکتر غلامحسین مصاحب در تهران بــه چاپ رسیده است.

    ۲- رساله کون و تکلیف بــه عربی درباره حکمت خالق در خلق عالم و حکمت تکلیف کــه خیام آن را در پاسخ پرسش امام ابونصر محمدبن ابراهیم نسوی در سال ۴۷۳ نوشته اســت و او یکی از شاگردان پورسینا بوده و در مجموعه جامع البدایع باهتمام سید محی الدین صبری بسال ۱۲۳۰ و کتاب خیام در هند بــه اهتمام سلیمان ندوی سال ۱۹۳۳ میلادی چاپ شده است.

    ۳- رساله‌ای در شرح مشکلات کتاب مصادرات اقلیدس و ایــن رساله در سال ۱۳۱۴ بــه اهتمام دکتر تقی ارانی بــه چاپ رسید کــه از لحاظ ریاضی بسیار مهم است.

    ۴- رساله روضة‌القلوب در کلیات وجود.

    ۵- رساله ضیاء العلی.

    ۶- رساله میزان‌الحکمه.

    ۷- رساله‌ای در صورت و تضاد.

    ۸- ترجمه خطبه ابن سینا.

    ۹- رساله‌ای در صحت طرق هندسی بــرای استخراج جذر و کعب.

    ۱۰- رساله مشکلات ایجاب.

    ۱۱- رساله‌ای در طبیعیات.

    ۱۲- رساله‌ای در بیان زیگ ملکشهاهی.

    ۱۳- رساله نظام الملک در بیان حکومت.

    ۱۴- رساله لوازم‌الاکمنه.

    ۱۵- اشعار عربی خیام کــه در حدود ۱۹ رباعی آن بدست آمده است.

    ۱۶- نوروزنامه.

    ۱۷- رباعیات فارسی خیام کــه در حدود ۲۰۰ چارینه (رباعی) یــا بیشتر از حکیم عمر خیام اســت و زائد بر آن مربوط بــه خیام نبوده بـلـکـه بــه خیام نسبت داده شده.

    ۱۸- عیون الحکمه.

    ۱۹- رساله معراجیه.

    ۲۰- رساله در علم کلیات.

    ۲۱- رساله در تحقیق معنی وجود.

    مثلث خیام ؛ پاسکال

    بسیاری عقیده دارند کــه مثلث حسابی پاسکال را بــایــد مثلث حسابی خیام نامید و برخی پا را از ایــن هم فراتر گذاشته اند و معتقد اند کــه دو جمله ای نیوتون را بــایــد دوجمله ای خیام نامید ... اندکی در ایــن باره دقت کنیم.

    همه کسانی کــه بــا جبر مقدماتی آشنایی دارند ؛”دستور نیوتن” را درباره بسط دوجمله ای میشناسند. ایــن دستور بــرای چند حالت خاص (وقتی n عددی درست و مثبت باشد) چنین است:

    (a+b)0 = 1 (1)

    (a+b)1 = a+b (1,1)

    (a+b)2 = a2+2ab+b2 (1,2,1)

    (a+b)3 = a3+3a2b+3ab2+b3 (1,3,3,1)

    (a+b)4 = a4+4a3b2+6a2b2+4a2b3+b4 (1,4,6,4,1)

    . ... .

    اعداد داخل پرانتزها؛ معرف ضریبهای عددی جمله ها در بسط دوجمله ای است.

    بلیز پاسکال (Blaise Pascal) فیلسوف و ریاضی دان فرانسوی کــه کم وبیش بــا نیوتون همزمان بود؛ بــرای تنظیم ضریبهای بسط دوجمله ای؛ مثلثی درست کــرد کــه امروز بــه “مثلث حسابی پاسکال” مشهور است. طرح ایــن مثلث بــرای نخستین بار در سال 1665 میلادی در “رساله مربوط بــه مثلث حسابی “چاپ شد.مثلث ابی چنین است:

    1

    1 1

    1 2 1

    1 3 3 1

    1 4 6 4 1

    1 5 10 10 5 1

    1 6 15 20 15 6 1

    دراین مثلث از سطر سوم بــه بعد هــر عددبرابر بــا مجموع اعداد بالا و سمت چپ آن در سطر قبل اســت و بنابراین میتوان آنرا تــا هــر جا کــه للازم باشدادامه داد. هرسطر ایــن مثلث ضریبهای بسط دوجمله ای را در یکی از حالتها بدست میدهد بطوری کــه n همان شماره سطر باشد.

    ضریبهای بسط دوجمله ای (برای توانهای درست و مثبت) حتا در سده دوم پیش از میلاد البته بــه صورت کم و بیش مبهم بــرای دانشمندان هندی روشن بوده اســت .باوجود ایــن حق ایــن اســت کــه دستور بسط دو جمله ای بــا نام نیوتن همراه باشد زیــرا نیوتن آن را بــرای حالت کلی و وقتی n عددی کسری یــا منفی باشد در سال 1676میلادی بکاربرد.که البته در ایــن صورت بــه یک رشته بی پایان تبدیل میشود.

    اما در باره مثلث حسابی وضریبهای بسط دوجمله ای در حالت طبیعی بودن n. از جمله؛ دستور بسط دو جمله ای را میتوان در “کتاب حساب مخفی” میخائیل شتیفل جبردان آلمانی (که در سال 1524 چاپ شد) پیدا کرد.

    در سال 1948 میلادی؛پاول لیوکی آلمانی؛مورخ ریاضیات؛وجود دستور نیوتن را بــرای توانهای طبیعی ؛دز کتاب “مفتاح الحساب”(1427 میلادی) غیاث الدین جمشید کاشانی کشف کرد. بعدها س.آ.احمدوف ؛مورخ ریاضیات و اهل تاشکند؛ دستور نیوتون وقانون تشکیل ضریبهای بسط دوجمله ای را؛در یکی از رساله های نصر الدین توسی؛ریاضیدان بزرگ سده سیزدهم میلادی ؛کشف کــرد (این رساله توسی درباره محاسبه بحث میکند). چــه جمشید کاشانی وچه نصرالدین توسی ؛این قاعده را ضمن بررسی قانون های مربوط بــه ریشه گرفتن از عددها آورده اند.

    همچنین براساس آگاهی هایی کــه داریم حکیم عمر خیام رساله ای داشته کــه خود رساله تاکنون پیدا نشده ولــی از نام آن “درستی شیوه های هندی در جذر وکعب “اطلاع داریم ؛کهدر آن بــه تعمیم قانونهای هندی درباره ریشه دوم و سوم ؛برای هــر ریشه دلخواه پرداخته.لذا خیام از “دستور نیوتن” اطلاع داشته.

    اما بنا بــه اسناد تاریخی معتبر قانونهای مربوط بهضریبهای بسط دوجمله ای وطرح مثلث حسابی تــا سده دهم میلادی(برابر چهارم هجری) جلو میرود و بــه کرجی (ابوبکر محمد بن حسن حاسب کرجی ریاضیدان سده ده و یازده میلادی) پایان میپذیرد .بنابراین حتی” مثلث حسابی پاسکال” را هم از نظر تاریخی نمیتوان “مثلث حسابی خیام ” نامید.

     

    b e y t o o t e ... c o m (بیتوته)

    برچسب‌ها, , , ,

     

  • ایران کلوب
  •  

    در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید :

    مطالب مرتبط

    دیدگاه ها

    نظر شما برای “زندگی نامه خیام”

    دیدگاه ها بسته شده اند.